OTYŁOŚĆ to CHOROBA 

 
Tekst: dr hab. Mariusz Wyleżoł
Chirurg bariatra, profesor Wojskowego Instytutu Medycyny Lotniczej
Przewodniczący Komitetu Ekspertów Fundacji OD-WAGA
Członek Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością oraz Towarzystwa Chirurgów Polskich
 
Nie jesteś winien swojej otyłości!
Otyłość to choroba, a ty jako człowiek i jako chory
zasługujesz na szacunek, zrozumienie i wsparcie innych ludzi
– zwłaszcza osób najbliższych i specjalistów.
 
 
Skąd bierze się otyłość?    
Otyłość, choć jest znana od wieków, na Międzynarodową Listę Chorób i Problemów Zdrowotnych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) została wpisana (pod kodem E66) dopiero w 1966r. Niemal od razu uznano ją za największą i najgroźniejszą, ale też niezwykle skomplikowaną i wciąż mało rozpoznaną chorobę cywilizacyjną.
 
Przyczyną otyłości
jest przyjmowanie większej niż potrzebujemy do normalnego funkcjonowania ilości jedzenia. Nadmiar pokarmu, nie zamieniony w energię „odkłada się” w naszym organizmie w postaci tkanki tłuszczowej – co jest najbardziej widocznym efektem ubocznym choroby. „Winowajcami” choroby otyłości są nimi hormony odpowiadające na przesyłanie do mózgu sygnałów o sytości i głodzie. Wśród nich najważniejsza jest grelina, wydzielana przez komórki znajdujące się w ściankach żołądka.
 
Każdy z nas rodzi się z układem pokarmowym nie przystosowanym do przyjmowania jedzenia z zewnątrz. Karmienie dziecka najpierw mlekiem mamy, potem zastępczym, a następnie innymi napojami, papkami i wreszcie pokarmami stałymi służy temu, aby nasz żołądek, jelita i inne organy układu trawiennego przywykły do działania w nowych warunkach. W tym czasie tworzy się także system wydzielania greliny i innych hormonów głodu/sytości, a służy temu regulacja pór i wielkości spożywanych posiłków. To właśnie w tym czasie najłatwiej zakłócić pracę greliny poprzez tzw. przekarmianie dziecka.
 
Lekarze wskazują na istnienie ok. 50 czynników, które mogą zakłócić pracę greliny i jednocześnie przestrzegają, że może być ich nawet kilka tysięcy, bo geneza powstawania choroby otyłości wciąż jest badana.
 
Najważniejsze znane czynniki destabilizujące pracę hormonów głodu/sytości:
nieprawidłowe odżywianie:
- spożywanie posiłków zbyt obfitych,
- spożywanie posiłków zbyt bogatych w tłuszcze, cukry, węglowodany,
- zbyt częste spożywanie posiłków,
- spożywanie produktów wysoko przetworzonych, o długim terminie przydatności do spożycia,
- spożywanie produktów z konserwantami, „ulepszaczami”, sztucznymi barwnikami,
- spożywanie owoców i warzyw, których rozwój był wspomagany środkami chemicznymi,
- „podjadanie” przekąsek między wyznaczonymi porami posiłków,
- zakłócenia w porach spożywania posiłków,
 
niska aktywność fizyczna, brak codziennego ruchu, dzięki któremu przyjmowany pokarm zamienia się w energię,
spożywanie tzw. pustych kalorii (np. alkoholu),
palenie papierosów,
leki przyjmowane w leczeniu innych schorzeń – np. antydepresanty, leki hormonalne zażywane podczas leczenia niepłodności,
zmiany hormonalne dokonujące się w organizmie – np. podczas ciąży (stąd wiele pań chorych na otyłość po ciąży i narodzinach dziecka), ale także np. przy chorobach tarczycy,
zaburzenia genetyczne – otyłość współwystępuje m.in. z zespołem Downa i zespołem Cushinga
stres, depresja, destabilizacja emocjonalna, lęki, fobie.
 
Otyłość nie jest uzależnieniem.
Otyłość nie jest schorzeniem emocjonalnym.
Otyłość to choroba metaboliczna.
Podstawowym objawem choroby otyłości, do którego chorzy nie przyznają się ze strachu przed wyśmianiem - jest głód. Jego oznakami są: ślinotok, wewnętrzne rozdygotanie, czasem osłabienie, trudności ze skupieniem się, koncentracja na czynności jedzenia itp.
 
Dlaczego boimy się otyłości?
Dlatego, że możemy na nią zachorować na każdym etapie życia – zwłaszcza w warunkach pełnej dostępności pożywienia, kiedy nie musimy z różnych powodów (np. ekonomicznych lub w leczeniu innych schorzeń) modyfikować lub ograniczać tego, co jemy.
Dlatego, że choroba może „dopaść” każdego człowieka bez względu na wiek, płeć, wykształcenie, poziom inteligencji, status społeczny, miejsce zamieszkania.
Dlatego, że nie są jeszcze znane wszystkie przyczyny rozregulowania hormonów głodu/sytości ani nie ma metody, leku przywracających ich prawidłową pracę.
Dlatego, że w wielu przypadkach otyłości, z niewyjaśnionych powodów, doprowadzenie znanymi metodami do redukcji masy ciała i utrzymanie jej jest bardzo trudne, albo wręcz niemożliwe.
 
Dlatego, że otyłość nie dość, że sama jest ciężką chorobą, to jeszcze prowadzi do wielu innych groźnych dla zdrowia i życia schorzeń, takich jak m.in.:
- nadciśnienie tętnicze,
- schorzenia układu krążenia,
- cukrzyca typu II,
- nowotwory (szyjki macicy, jajnika, jelita grubego),
- udary mózgu,
- astma,
- obturacyjny bezdech senny,
- stłuszczenie wątroby,
- choroba refluksowa przełyku,
- torbielowatość jajników,
- niepłodność,
- wysiłkowe nietrzymanie moczu,
- zwyrodnieniowe i zapalne choroby stawów,
- zakrzepica żył głębokich,
- dna moczanowa,
- migrena,
- depresja.
 
Dlatego, że otyłość prowadzi do ograniczonej lub pełnej niepełnosprawności. Z drugiej strony na zachorowanie na otyłość są szczególnie narażone osoby nie z niepełnosprawnością ruchową lub unieruchomione – z powodu długiej choroby i rehabilitacji – okresowo lub całkowicie.

 
 OTYŁOŚĆ – liczby 
 
Zgodnie z danymi „Eurostatu” i Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce na nadwagę i otyłość choruje już 64 proc. mężczyzn i 46 proc. kobiet. Z najnowszego raportu UNICEF pt. „Warunki i jakość życia w państwach rozwiniętych” wynika, że polskie dzieci polskie dzieci tyją najszybciej w Europie. Nadwagę ma u nas aż 17 proc. dzieci w wieku 11, 13 i 15 lat. To wprawdzie mniej niż w USA (tam nadwagę ma ok. 30 proc. dzieci), ale tak duży wzrost jak w Polsce – w ciągu ostatniej dekady liczba dzieci z nadwagą podwoiła się (!) – nie nastąpił w żadnym z 29 przebadanych przez UNICEF krajów.
 
Według wskazań Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, "Consultations on Obesity", Genewa 1997r.),
rozróżnia się 3 stopnie otyłości:
- I – przy wskaźniku masy ciała (z ang. body mass indeks – BMI) od 30,0 do 34,9,
- II – BMI od 35,0 do 39,9
- III – tzw. otyłość olbrzymia – przy BMI powyżej 40.
 
W praktyce coraz częściej wprowadza się już pojęcie: otyłość skrajnie olbrzymia - przy BMI powyżej 50.
 
Według danych WHO, w 2010r. w Polsce na otyłość I stopnia chorowało już 15,5 proc. społeczeństwa. Nie lepiej przedstawia się sytuacja w Niemczech (22,5 proc.), Wielkiej Brytanii (25 proc.) oraz Hiszpanii (17 proc.) i Grecji (28,3 proc.!). Te ostatnie dane są szczególnie interesujące biorąc pod uwagę, że społeczeństwa tych państw podawane są za przykład tych, które odżywiają się według dobrze zbilansowanej diety.
 
Przedstawiając dane dotyczące otyłości na świecie, jako najbardziej zatrważający przykład podaje się zwykle USA. A tymczasem w tej niechlubnej czołówce znajdują się także: Księstwo Kataru, gdzie na otyłość I stopnia choruje 25,1 proc. społeczeństwa, Arabia Saudyjska – 29,7 proc. i Zjednoczone Emiraty Arabskie – 33,3 proc.
 
 
 NADWAGA czy OTYŁOŚĆ – jak sprawdzić?  
 
Najprostszym sposobem jest wyznaczenie BMI, Wskaźnika Masy Ciała.
BMI określa ilość tkanki tłuszczowej w organizmie. Aby obliczyć BMI podziel masę ciała – wyrażoną w kilogramach, przez wzrost podniesiony do kwadratu – wyrażony w metrach.
Przykład – jeśli ważysz 65 kg i mierzysz 1.70 m, twoje BMI wynosi – 65: (1.70 x 1.70) = 22,4.
 
Uwaga! Kalkulator BMI nie jest wiarygodny u kobiet ciężarnych, sportowców, osób o rozbudowanej tkance mięśniowej, rosnących dzieci lub osób starszych, u których trudno prawidłowo określić wzrost.
 
Pełna klasyfikacja BMI:
- mniejsze niż 18,5 – niedowaga
- między 18,5 a 24,9 - waga prawidłowa
- 25 – 29,0 – nadwaga
- 30,0 - 34,9 - otyłość I stopnia
- 35,0 - 39,9 - otyłość II stopnia
- powyżej 40 - otyłość III stopnia, zwaną też olbrzymią
(zgodnie z raportem WHO "Consultations on Obesity", Genewa 1997r.)
 
Przykład: wzrost – 170 cm
- prawidłowa waga wynosi od 56,4 do 72 kg,
- nadwaga - od 72,3 do 86,4,
- otyłość I stopnia – od 86,7 do 100,9 kg
- otyłość II stopnia – od 101,2 do 115,3 kg,
- otyłość III stopnia – olbrzymia – powyżej 115,3 kg.
 
 
 METODY REDUKCJI MASY CIAŁA - wsparcie leczenia otyłości   
 
Nie wynaleziono jeszcze leku usuwającego przyczyny choroby otyłości. 
Wszystkie stosowane i opisane niżej metody pomagają w redukacji masy ciała i stanowią narzędzia wspierające leczenie otyłości.
 
Zmiana sposobu odżywiania
to podstawowa metoda leczenia otyłości. Kojarzy się zwykle z: rygorem, wyrzeczeniami, uciążliwymi zakupami i przyrządzaniem specjalnych posiłków, pilnowaniem kalorii. A ponieważ często jesteśmy zdesperowani, bo doświadczyliśmy z powodu otyłości wielu upokorzeń, albo też znajdujemy się pod silną presją otoczenia, które wypomina nam naszą chorobę, to sięgamy najczęściej po „diety – cud”. Bo są proste w stosowaniu i obiecują lub nawet dają szybki efekt w postaci radykalnego zmniejszenia masy ciała. Sięgamy po nie zwłaszcza wtedy, gdy widzimy te „wspaniałe rezultaty” u znajomych, którzy je stosowali. Tymczasem specjaliści przestrzegają, aby nie gonić za modnymi stylami, bo organizm każdego z nas, to skomplikowany mechanizm, który działa w sposób indywidualny. To znaczy, że ta sama „dieta-cud” jednym może pomóc, innych zniechęcić do odchudzania (gdy przy niej nie chudniemy, lub przebieramy na wadze), a jeszcze innych wpędzić w poważne choroby wynikające z niedoboru określonego składnika pokarmowego.
Efektywne leczenie otyłości polega na dobraniu sposobu odżywiania do indywidualnych wymagań organizmu pacjenta. Dieta dla osoby chorej na otyłość musi być dostosowana przez specjalistę ds. żywienia (dietetyka) do każdego pacjenta oddzielnie – do jego wieku, trybu życia, aktywności ruchowej, schorzeń towarzyszących i preferencji żywieniowych. Musi być także odpowiednio rozłożona w dłuższym czasie – na miesiące i lata. Taka dieta nie będzie gehenną i przyniesie rezultaty w postaci nie tylko redukcji masy ciała, ale też utrzymania wagi na docelowym poziomie.
 
Aktywność fizyczna
Aby nakłonić organizm do czerpania energii z tkanki tłuszczowej trzeba go zmęczyć. Dla porównania – w czasie lekkiej pracy zużyje on 1,5 – 3 kcal (kalorii) na minutę, a podczas intensywnych ćwiczeń – 7-12 kcal na minutę. Wzmożony ruch powoduje nie tylko zmniejszenie masy tłuszczowej ciała, ale też zwiększa wytrzymałość mięśni oraz poprawia przemianę węglowodanową i wydolność krążenia. Obniża też poziom cholesterolu i ciśnienia tętniczego krwi. W leczeniu otyłości stosuje się aktywności ruchowe dostosowane do wagi, stanu zdrowia, ogólnej kondycji i wydolności krążeniowo-oddechowej pacjenta.
 
Leki
Przeznaczone wyłącznie dla osób chorych na otyłość! U osób znajdujących się we wstępnej fazie choroby, czyli z nadwagą – leków się nie stosuje. Leczenie farmakologiczne otyłości rozpoczyna się w trzech przypadkach:
- u pacjentów z BMI większym niż 30,0,
- u pacjentów z BMI niższym niż 30,0, ale gdy otyłości towarzyszą inne schorzenia,
- u pacjentów, u których zmiana sposobu odżywiania i wysiłek fizyczny nie przynoszą rezultatów.
Uwaga! O podaniu leków (rodzaju, dawkowaniu, długości terapii) zawsze decyduje lekarz. Na pewno nie przepisze ich dzieciom, kobietom w ciąży i karmiącym piersią mamom.
 
Operacje bariatryczne, czyli chirurgiczne leczenie otyłości
Stosowane u pacjentów:
- z BMI 35 +, a otyłości towarzyszą inne schorzenia zagrażające życiu,
- z BMI 40 +
Więcej o operacjach bariatrycznych na podstronie: OTYŁOŚĆ/ OPERACJE BARIATRYCZNE – Szpitale, Zabiegi
 
Uwaga! Zabiegi wyszczuplające -
np. lipo-suction (odsysanie tłuszczu), GUAM, masaż limfatyczny, odchudzanie termiczne GOLF i inne – przyczyniają się wprawdzie do redukcji tkanki tłuszczowej, ale sprawdzają się głównie przy nadwadze, bo ich zadaniem jest wymodelowanie sylwetki, ujędrnienie mięśni, uelastycznienie skóry.
 
Uwaga! Naturalne „wspomagacze”
zioła, środki dietetyczne, zabiegi medycyny naturalnej (np. akupunktura, akupresura), masaże ręczne, bicze szkockie - nie powodują utraty kalorii, ale przyczyniają się do ograniczenia łaknienia i rozluźnienia tkanki tłuszczowej, przez co łatwiej ją „wypocić” podczas ćwiczeń, a także usuwają napięcie mięśni i zmęczenie po wysiłku fizycznym oraz regenerują, uelastyczniają skórę.
 
 
 JESTEM JUŻ CHORA/CHORY na OTYŁOŚĆ – co mam robić? 
 
W Polsce nie ma systemu profilaktyki, leczenia i rehabilitacji choroby otyłości.
Fundacja OD-WAGA walczy o wprowadzenie w naszym kraju takiego systemu.
 
Jeśli ktoś choruje na nerki może udać się do nefrologa, jeśli na cukrzycę to do diabetologa itd.
Chory na otyłość nie ma swojego lekarza specjalisty więc nie ma do kogo pójść, aby bezpieczeni się leczyć!
Fundacja OD-WAGA (za Polskim Towarzystwem Badań Nad Otyłością) domaga się powołania w polskim systemie opieki medycznej specjalizacji lekarza obesitologa (obesity – z ang. otyłość), czyli specjalisty od leczenia nadwagi i otyłości. Obesitologia to dodatkowa specjalizacja zawodowa dla pediatrów, internistów, lekarzy rodzinnych, chirurgów bariatrów i diabetologów – czyli lekarzy, do których pacjenci z otyłością trafiają w pierwszej kolejności.
 
Zanim jednak w polskich przychodniach zdrowia pojawią się obesitolodzy może minąć wiele lat.
Co teraz może zrobić osoba chora na otyłość, aby być prawidłowa leczona?
 
Zrób badania.
Jeśli zauważysz, że odżywiasz się inaczej, więcej lub mniej niż zwykle; jeśli czujesz większy głód i pragnienie, które musisz natychmiast zaspokoić; jeśli widzisz na wadze, po ubraniach że przytyłeś - najpierw idź do lekarza rodzinnego lub lekarza internisty i poproś o skierowanie do wykonania wszystkich badań podstawowych. W wielu wypadkach nadmierny apetyt może być objawem innej choroby niż otyłość – np. schorzeń tarczycy, które trzeba natychmiast zacząć leczyć.
 
● Nie daj się „spławić” lekarzowi.
Jeśli wyniki badań są pozytywne poproś lekarza, aby rozpoczął leczenie otyłości – polecił dietetyka i fizjoterapeutę, lub chirurga i klinikę wykonującą zabiegi chirurgii bariatrycznej. Pamiętaj, że lekarz podstawowej opieki medycznej nie ma prawa odmówić pacjentowi wydania skierowania do poradni chirurgicznego leczenia otyłości ani drwić z tej metody wspomagania leczenia otyłości!
 
Uwaga! Co robić gdy lekarz obraża i dyskryminuje chorego na otyłość?
Jeśli lekarz złośliwie komentuje chorobę otyłości u pacjenta (np. „Mniej hamburgerów i na pewno pan schudnie”, „Proszę pani, to żadna choroba. W Oświęcimiu grubych nie było” itp.) ,to dopuszcza się aktów dyskryminacji. Jeśli twój lekarz zachowuje się w ten sposób w stosunku do Ciebie, wyjaśnij mu, że w ten sposób Ciebie znieważa i że sprawę tę możesz zgłosić do jego przełożonych, Izby Lekarskiej oraz Fundacji OD-WAGA i Społecznego Rzecznika Praw Osób Chorych na Otyłość jako akt dyskryminacji. Jeśli nie zmieni swojego zachowania i nie będzie traktował twojej choroby poważnie – nie trać czasu, poszukaj innego lekarza.
Więcej o dyskryminacji w dostępie do usług medycznych w zakładce: DYSKRYMINACJA
Jak złożyć skargę do Społecznego Rzecznika w zakładce: RZECZNIK
 
● Skonsultuj się ze specjalistą ds. żywienia.
Dieta-cud nie istnieje. Źle dobrana („Bo koleżance pomogła”, „Bo taka popularna”) może wyrządzić więcej szkody niż pożytku w Twoim organizmie, a efekt jo-jo zniechęci Ciebie do leczenia. Redukcja masy ciała i kontrola otyłości wymagają zmiany sposobu odżywiania na całe życie. Pomoże ci w tym specjalista ds. żywienia. Niestety, pomimo tak dużej skali otyłości w Polsce, porady dietetyka nie mieszczą się w podstawowym pakiecie opieki zdrowotnej, a zatem będziesz musiał zapłacić za wizyty z własnej kieszeni. Cena za jedną konsultację, w zależności od regionu kraju, wynosi od 50,00 zł.
 
● Nie katuj się na siłowni.
Wysiłek fizyczny sprzyja redukcji masy ciała, pod warunkiem, że jest ciągły i prawidłowo dobrany do indywidualnej wydolności organizmu. Podobnie jak w przypadku porad dietetyka, nie można obecnie liczyć na skierowanie z powodu samej otyłości na zabiegi rehabilitacyjne, lub zajęcia gimnastyczne refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Zwykle lekarze wskazują na inne schorzenia - np. układu kostno-stawowego. Najlepiej więc znajdź w pobliżu domu klub fitness lub siłownię, w której czujesz się komfortowo a tam trenera, który dobierze dla ciebie ćwiczenia w samym klubie i zaleci domowe, a co najważniejsze będzie traktował Ciebie z szacunkiem. Niestety, często osoby chore na nadwagę i otyłość rezygnują z zajęć fizycznych w klubach, bo są tam publicznie poniżane i szykanowane zarówno przez instruktorów, jak i innych ćwiczących.
 
● Poszukaj wsparcia psychologicznego.
Znalezienie psychologa, terapeuty, który ma doświadczenia we współpracy z osobami chorymi na otyłość podczas leczenia i podczas reemisji choroby (po redukcji wagi) to kolejny polski problem. Jest ich po prostu u nas bardzo niewielu. Radzimy zatem po prostu znaleźć specjalistę, którego obdarzysz zaufaniem i uznasz, że jego metody pomagają Tobie w leczeniu i kontrolowaniu choroby.
 
 
 Czy OTYŁOŚĆ to NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ? 
 
Ani w Polsce, ani w żadnym innym kraju Unii Europejskiej i Europy
choroba otyłości NIE JEST prawnie uznana za niepełnosprawność.
 
W Polsce wydaje się dwa rodzaje orzeczeń:
orzeczenia z tytułu niezdolności do pracy (okresowej, częściowej lub całkowitej) wydawane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) - na ich podstawie przyznawana jest renta z tytułu niezdolności do pracy.
 
orzeczenia o niepełnosprawności ( w stopniu lekkim, umiarkowanym lub znacznym) wydawane przez Miejskie lub Powiatowe Zespoły ds. Orzekania o Niepełnosprawności – orzeczenia te dają możliwość korzystania przez osobę niepełnosprawną z systemu dofinansowań (np. do zakupu wózka inwalidzkiego, do likwidacji barier architektonicznych i technicznych w domu itp.) oraz dodatkowych uprawnień (np. związane z zatrudnieniem u pracodawcy) i ulg finansowych, które zgodnie z ustawą o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych przysługują Polakom z niepełnosprawnościami.
 
W żadnym przedstawionym wyżej systemie
otyłość NIE JEST UZNAWANA za NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ.
OTYŁOŚĆ NIE MA swojego KODU jako niepełnosprawność.
OTYŁOŚĆ NIE JEST WYMIENIONA w katalogu NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI.
Osoba chora na otyłość NIE MOŻE OTRZYMAĆ orzeczenia o niepełnosprawności z powodu choroby otyłości. Może jednak taki dokument otrzymać ze względu na schorzenia współwystępujące, np. choroby układu krążenia, kostno-stawowego, metaboliczne.
 
Orzeczenia: o niezdolności do pracy i o niepełnosprawności
NIE SĄ WYDAWANE na KONKRETNĄ CHOROBĘ!
Decyzja o przyznaniu orzeczenia o niezdolności do pracy lub orzeczenia o niepełnosprawności wynika z analizy sprawności funkcjonowania określonych narządów i stanu całego organizmu. W dokumentacjach chorobowych, lekarze umieszczają informację o otyłości, jeśli występuje ona u danego pacjenta i ma wpływ na pogorszenie jego stanu zdrowia, ale sama otyłość nie jest powodem do wystawienia orzeczenia.